{"id":2150,"date":"2000-11-05T00:00:00","date_gmt":"2000-11-04T23:00:00","guid":{"rendered":""},"modified":"-0001-11-30T00:00:00","modified_gmt":"-0001-11-29T22:00:00","slug":"2150","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/2150\/","title":{"rendered":"Con quale criterio si ricavano le formule per il calcolo del centro e del\r\nraggio di curvatura in un punto di una curva?"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Il raggio di curvatura di una curva          nel piano\/spazio in un punto &egrave; definito come il raggio della circonferenza,          detta <em>cerchio osculatore<\/em>, che meglio approssima la curva in quel          punto. <\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Per comprendere questo concetto con          un esempio visivo, si immagini di percorrere con un&rsquo;auto abbastanza veloce          (e qui si aggiunga pure il lusso che si vuole) un tratto di strada in          montagna, e si osservi la figura 1:<\/span><\/p>\n<div align=\"center\">\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"372\" height=\"303\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i001.jpg\" \/><\/p>\n<\/div>\n<p class=\"MsoNormal\">&nbsp; <span style=\"\"> <\/span><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\">Fig          1: curva nel piano, vettori tangente, normale e cerchio osculatore in          un suo punto <em>P<o:p><\/o:p><\/em><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">la curva <\/span><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\"> nel piano tracciata in rosso rappresenta la strada che si sta percorrendo,          il vettore <em>T<\/em> nel punto <em>P<\/em>, rappresenta la direzione della          velocit&agrave; del veicolo ed &egrave; detto <em>tangente<\/em>. <\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Ma cosa succede quando corriamo in curva          con il nostro bel bolide fiammante? Avvertiamo distintamente un&rsquo;accelerazione          verso l&rsquo;esterno della curva, a cui corrisponde un&rsquo;accelerazione di verso          contrario applicata ai pneumatici, detta <em>accelerazione centripeta<\/em>.          Quest&rsquo;accelerazione &egrave; provocata dalla forma della strada, dalla velocit&agrave;          del veicolo e dalla tenuta di strada dei pneumatici ed &egrave; tanto pi&ugrave; intensa          quanto pi&ugrave; veloce percorriamo il tratto di curva. Il vettore <em>N<\/em>,          quindi, rappresenta la direzione dell&rsquo;accelerazione centripeta. <\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Il <em>cerchio osculatore <\/em>&egrave; la circonferenza          tracciata in blu di figura 1, la migliore approssimazione della curva          nel punto <em>P<\/em>, ed il raggio <em>r <\/em>&egrave; detto <em>raggio di curvatura<\/em>          della curva <\/span><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">.<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Raggio di curvatura ed accelerazione          centripeta sono in relazione <em>inversamente proporzionale<\/em>, vale a          dire che tanto minore &egrave; il raggio di curvatura e tanto pi&ugrave; intensa &egrave; l&rsquo;accelerazione          centripeta, e viceversa.<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">La strumentazione del nostro bolide          &egrave; in grado di fornire, col tachimetro, la velocit&agrave; <em>v<\/em> del veicolo;          se avessimo a disposizione un sensore in grado di determinare l&rsquo;accelerazione          centripeta del veicolo <em>a<sub>c<\/sub><\/em>, ad esempio mediante un pendolo          con filo a piombo, potremmo calcolare il raggio di curvatura della strada          mediante la [1]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"85\" height=\"50\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i003.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1025\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[1]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">da cui otterremmo <em>r=v<sup>2<\/sup>\/a<sub>c<\/sub>.<o:p><\/o:p><\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Nell&rsquo;esempio mostrato, abbiamo introdotto          delle misure fisiche (accelerazione, velocit&agrave;) per determinare il raggio          di curvatura. Ovviamente, esiste una metodologia pi&ugrave; generale, che dobbiamo          alla <em>geometria differenziale,<\/em> per calcolare parametri caratteristici          di forma di curve e superfici nello spazio.<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Il resto di questo articolo introduce          il calcolo dei coefficienti di curvatura e torsione per curve tridimensionali,          esponendo essenzialmente la metodologia e presentando i risultati principali.          I risultati proposti sono il frutto di una trattazione piuttosto complessa,          che non trova completo spazio in questa sede. L&rsquo;autore resta a disposizione          per ulteriori chiarimenti in merito.<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Si presuppone una conoscenza <em>apriori<\/em>          di:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 18pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">calcolo vettoriale<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 18pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">calcolo delle derivate<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">&nbsp;<o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Introduciamo brevemente la notazione          standard utilizzata: siano <em>x=(x<sub>1<\/sub>(t),&#8230;,x<sub>3<\/sub>(t))<\/em>,          <em>y=(y<sub>1<\/sub>(t),&#8230;,y<sub>3<\/sub>(t))<\/em> vettori tridimensionali,          diciamo <\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 22.5pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><em><span lang=\"EN-AU\">norma di x: <sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"129\" height=\"64\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i005.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1026\" \/><\/sub><\/span><\/em><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 22.5pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><em><span lang=\"EN-AU\">prodotto vettoriale di x, y: <sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"152\" height=\"97\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i007.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1027\" \/><\/sub><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\"><span style=\"\">&nbsp;<\/span>ove <em>i, j, k <\/em>siano i tre versori delle coordinate cartesiane          tridimensionali<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 22.5pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><em><span lang=\"EN-AU\">prodotto scalare di x, y:<\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\"><span style=\"\">&nbsp; <\/span><em><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"125\" height=\"54\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i009.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1028\" \/><\/sub><\/em><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 22.5pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><em><span lang=\"EN-AU\">derivata prima, seconda e terza di x:<\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">          <sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"205\" height=\"54\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i011.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1029\" \/><\/sub><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\" style=\"margin-left: 22.5pt; text-indent: -18pt;\"><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\">&uml;<span style=\"font-family: &quot;Times New Roman&quot;; font-style: normal; font-variant: normal; font-weight: normal; font-size: 7pt; line-height: normal; font-size-adjust: none;\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span><\/span><em><span lang=\"EN-AU\">x &egrave; detto unitario se ||x|| = 1<\/span><\/em><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Si consideri ora una curva nello spazio          tridimensionale, espressa in funzione di un parametro <em>t<\/em> <\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"102\" height=\"27\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i015.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1031\" \/><\/sub><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">come ad esempio l&rsquo;elica cilindrica di          Fig. 2<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"256\" height=\"300\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/image017.gif\" v:shapes=\"_x0000_s1040 _x0000_s1041 _x0000_s1042 _x0000_s1043 _x0000_s1044 _x0000_s1045 _x0000_s1046 _x0000_s1047\" \/><\/p>\n<div align=\"center\"><span style=\"\"> <\/span><\/div>\n<p><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\">Fig          2: Elica cilindrica, vettori tangente, normale e binormale<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">determinata dall&rsquo;equazione parametrica          <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">(t) = (sin(t), cos(t), t\/8)<\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">I vettori mostrati <em>T, N, B <\/em>in          Fig. 2 sono detti, rispettivamente <em>tangente, normale<\/em> e <em>binormale<\/em>,          ove il vettore tangente &egrave; congruente con la direzione del vettore velocit&agrave;          della curva <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\"> ed il vettore normale &egrave; ortogonale          ad esso e punta in direzione del centro di curvatura di <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">. Il terzo vettore, <em>B<\/em>, indica la direzione ortogonale alle altre          due, per questo &egrave; definito <em>binormale<\/em>, ed indica la direzione di          <em>torsione <\/em>di <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">, <\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">cio&egrave; la          direzione verso cui la curva tende a cambiare piano di appartenenza.<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Si immagini ora di costruire i <em>campi          vettoriali<\/em>, <em>T, N, B<\/em> dei vettori (di lunghezza 1) tangenti,          normali e binormali a tutti i punti della curva <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">. Vogliamo qui definire le caratteristiche di forma spaziali di una          curva in termini dei campi vettoriali tangente, normale e binormale <em>T,          N, B<\/em> e dei valori di <em>curvatura <\/em>e <em>torsione<\/em> <em>k <\/em>e          <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">t<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">, rispettivamente. <\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Nel caso bidimensionale abbiamo visto          che la curvatura dipende dalla velocit&agrave; di percorrimento della curva,          ma che significato ha parlare di velocit&agrave; della curva <\/span><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">? Derivando la curva <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\"> rispetto          al parametro <em>t<\/em>, otteniamo proprio il suo vettore velocit&agrave; e l&rsquo;intensit&agrave;          della velocit&agrave; della curva &egrave; una funzione <em>v <\/em>del parametro <em>t          <\/em>pari alla norma del vettore velocit&agrave;<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: center;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img decoding=\"async\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" style=\"width: 79px; height: 32px;\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/image019.gif\" v:shapes=\"_x0000_i1032\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[2]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Ad esempio, la velocit&agrave; della curva          di Fig. 2 ha un valore costante per ogni <em>t<\/em>, infatti:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"left\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"446\" height=\"58\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i021a.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1033\" \/><br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"238\" height=\"55\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i021b.jpg\" \/> <\/sub><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"477\" height=\"60\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i021c.jpg\" \/><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">curve di questo genere vengono dette          <em>a velocit&agrave; costante<\/em>.<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">E&rsquo; nostro interesse determinare <em>T,          N, B <\/em>unitari per applicarli come sistema di versori rispetto a cui          le coordinate siano espresse unicamente in funzione della velocit&agrave; della          curva, della curvatura e della torsione.<\/span><\/p>\n<div style=\"text-align: justify;\">&nbsp;<\/div>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Abbiamo detto che <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">&rsquo;<\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\"> esprime un campo tangente alla curva          <\/span><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">, la cui intensit&agrave; &egrave; pari a <em>v<\/em>, la velocit&agrave; della curva in ogni          punto.<em> <\/em>Il nostro scopo &egrave;, per&ograve;, determinare <em>T<\/em> campo vettoriale          unitario ma, per questo, &egrave; sufficiente normalizzare:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"80\" height=\"62\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i023.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1034\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[3]<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">e, sfruttando<span style=\"\">&nbsp; <\/span>la [2] otteniamo<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">&lsquo; = vT<span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">[4]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Il parametro <em>k<\/em>, o curvatura,          &egrave; definito nel modo seguente:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><em><span lang=\"EN-AU\">T&rsquo;=kvN<span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\">[5]<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">la dimostrazione della [5] &egrave; dovuta          a <em>Frenet<\/em>.<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Il legame tra curvatura e le derivate          successive di <\/span><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\"> si ottiene dal prodotto vettoriale tra          le derivate prima e seconda di <\/span><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">a<\/span><\/span><span lang=\"EN-AU\">:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"437\" height=\"28\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i025.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1035\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[6]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: justify;\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">ottenuta applicando la [5] ed osservando          che il prodotto vettoriale di un vettore per se stesso &egrave; sempre nullo          (<em>TxT=0<\/em>) ed il campo vettoriale binormale &egrave; proprio definito come          prodotto vettoriale degli altri due (<em>TxN=B)<\/em><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Calcoliamo ora la norma della [6]:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><sub><span lang=\"EN-AU\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"254\" height=\"36\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i027.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1036\" \/><\/span><\/sub><span lang=\"EN-AU\"><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; <\/span>[7]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">poich&eacute; <em>B <\/em>&egrave; unitario (<em>||B||=1<\/em>).          Otteniamo quindi l&rsquo;espressione della curvatura <em>k<\/em>:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"117\" height=\"66\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i029.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1037\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[8]<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">e, dalla [6] del campo vettoriale binormale:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"108\" height=\"55\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i031.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1038\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[9]<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">e di quello normale, come prodotto vettoriale          degli altri due:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"87\" height=\"21\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i033.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1039\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[10]<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Per quanto riguarda l&rsquo;espressione della          torsione, se ne omette la dimostrazione (perch&eacute; artificiosa, ma senza          difficolt&agrave; concettuali) <\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<\/span><\/span><\/em><span lang=\"EN-AU\" style=\"font-family: Symbol;\"><span style=\"\"> t = (a&#8217; x a&#8221;) &bull; a&#8221;&#8217; \/&nbsp; || a&#8217; x a&#8221;||<sup>2<\/sup><\/span><\/span>&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp; [11]<\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Infine, si dimostra che la relazione          tra <em>raggio di curvatura r<\/em> e coefficiente di curvatura <em>k<\/em>          &egrave;<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"66\" height=\"50\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i037.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1041\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;          <\/span>[12]<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">relazione che consente di scrivere l&rsquo;<em>equazione          della curva passante per i centri di curvatura<\/em><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"110\" height=\"51\" align=\"absmiddle\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i039.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1042\" \/><\/sub><span style=\"\">&nbsp;&nbsp;          <\/span>[13]<\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\" style=\"text-align: center;\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">Applichiamo ora le formule viste nel          caso della spirale cilindrica di Fig. 2:<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"181\" height=\"79\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i041.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1043\" \/><\/sub><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\">&nbsp;<\/p>\n<p align=\"left\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"251\" height=\"105\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i043a.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1045\" \/><br \/>\n<img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"446\" height=\"49\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i043b.jpg\" \/> <\/sub><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"322\" height=\"72\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i047.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1046\" \/><\/sub><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">da cui otteniamo la curvatura<\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"310\" height=\"110\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i049.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1047\" \/><\/sub><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\">e la torsione <\/span><\/p>\n<p class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><o:p><\/o:p><\/span><\/p>\n<p align=\"center\" class=\"MsoNormal\"><span lang=\"EN-AU\"><sub><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"269\" height=\"106\" alt=\"\" src=\"..\/..\/esperti\/mat\/curvatura2\/curvatura_file\/i051.jpg\" v:shapes=\"_x0000_i1048\" \/><\/sub><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>[&#8230;]<\/p>\n","protected":false},"author":180,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[69],"tags":[],"class_list":["post-2150","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-geometria"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2150","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/users\/180"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=2150"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/2150\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=2150"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=2150"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vialattea.net\/content\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=2150"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}